O ζουρλομανδύας των στερεοτύπων (β')

 

από το  www.metarithmisi.gr, του Πέτρου Παπασαραντόπουλου

Η υλική δύναμη των στερεοτύπων

Τα στερεότυπα και οι μύθοι, δεν παραμένουν στον περίκλειστο κόσμο των ιδεών. Παράγουν απτά αποτελέσματα και κατά συνέπεια, διαθέτουν μια τεράστια υλική δύναμη. Ενθαρρύνουν ή αποθαρρύνουν πολιτικές αποφάσεις και ενέργειες, υπαγορεύουν νοοτροπίες και συμπεριφορές. Με τα λόγια της Maria Todorona, «τα στερεότυπα περιορίζουν την πολύπλοκη και διαρκώς μεταλλασσόμενη πραγματικότητα μέσα σε ένα ζουρλομανδύα (με όλες τις ιατρικές και τιμωρητικές προεκτάσεις που ενέχει αυτή η μεταφορά)».
Για όσους θεωρούν υπερβολική τη διαπίστωση για το «ζουρλομανδύα», αρκεί να δουν τα ευρήματα της πρόσφατης (Φεβρουάριος 2012) δημοσκόπησης της VPRC για την εικόνα της Γερμανίας και της γερμανικής πολιτικής στην ελληνική κοινή γνώμη. Ενδεικτική απαρίθμηση: Στο ερώτημα «Σκεφτόμενοι τη Γερμανία ως χώρα, ποια λέξη ή ιδέα σας έρχεται στο μυαλό;», 32,4% απαντούν Χίτλερ/ναζισμός/Τρίτο Ράιχ, 15% απαντούν λέξεις που προσδιορίζουν αρνητικά συναισθήματα και 4,5% Κατοχή/καταστροφή. Το 77% συμφωνεί ότι έχουν δίκιο αυτοί που χαρακτηρίζουν την πολιτική που ασκεί σήμερα η Γερμανία ως Τέταρτο Ράιχ. Το 76% θεωρεί τη Γερμανία ως εχθρική χώρα, ενώ το 79% πιστεύει ότι η Γερμανία παίζει αρνητικό ρόλο στην Ευρώπη.

Πρακτικά, αυτό μεταφράζεται ότι εάν αυτές οι στερεοτυπικές κατασκευές επικρατήσουν ένθεν και ένθεν, οι συνακόλουθες πολιτικές επιλογές θα είναι η αποκοπή του «άρρωστου μέλος» από το σώμα της Ευρώπης, ως ευρωπαϊκή θεσμική επιλογή και η ελληνική περιχαράκωση στην «εθνική ιδιομορφία και ιδιαιτερότητα», στην ελληνική ιδιοπροσωπεία, ακριβώς όπως στο παρελθόν η εσωτερίκευση του Βαλκανισμού οδήγησε κάποιες χώρες στη γειτονιά μας, στη νοσταλγία του ανατολικού παρελθόντος και στη λαγνεία της «καθ’ ημάς Ανατολής».

Η ώρα της πολιτικής και των πολιτών

Οι πολιτικές ελίτ στην Ελλάδα και την υπόλοιπη Ευρώπη, με ταλαντεύσεις και παλινδρομήσεις, έπραξαν ενάντια σε αυτά τα στερεότυπα, δηλαδή ενάντια στη διαμορφωμένη βούληση της πλειοψηφίας των κοινωνιών στην παρούσα συγκυρία. Συμφώνησαν σε ένα γιγαντιαίο σχέδιο οικονομικής βοήθειας για την ανόρθωση της ελληνικής οικονομίας. Η πλειοψηφία των πολιτών, σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, ήταν αντίθετη, για διαφορετικούς λόγους, σε αυτή την επιλογή. Η πολιτική βούληση αγνόησε τις εμφωλευμένες, λόγω στερεοτύπων, στην κοινωνία πολιτικές προδιαθέσεις. Ήταν μια αδιαμφισβήτητη νίκη του Ορθολογισμού. Μια νίκη που όμως κινδυνεύει να είναι Πύρρειος, εάν το κακό δεν χτυπηθεί στη ρίζα του.
Φαίνεται ότι οι πολιτικοί στη Γερμανία έχουν αντιληφθεί την έκταση του προβλήματος. Σε πρόσφατη συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου, ο γερμανός υπουργός Εξωτερικών Guido Westerwelle, παρουσίασε στους συναδέλφους του δωδεκασέλιδο έγγραφο, όπου τονίζεται ότι, με την παρούσα ευρωπαϊκή κρίση, «οι αναμοχλεύσεις κακών ιδεών από το παρελθόν, αλλά και οι προκαταλήψεις, επανεμφανίστηκαν». Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην έκθεση, κανένα ευρωπαϊκό κράτος δεν έχει να αποκομίσει κέρδη από την «απάρνηση της Ευρώπης», ενώ επισημαίνεται ότι «στην αντίθετη περίπτωση, προκύπτει ανυπόφορο κόστος, πιστωτικό, πολιτικό, ανθρώπινο». Η γερμανική κυβέρνηση εκφράζει τη βούληση «να πολεμήσουμε τα στερεότυπα, ιδίως τα βρετανικά», όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στην έκθεση.

Λίγες ημέρες αργότερα, ο συμπρόεδρος των Γερμανών Πρασίνων, Τζεμ Οζντεμίρ, τουρκικής καταγωγής, δήλωσε: «Το να απεικονίζεται η Μέρκελ με στολή ναζί στις ελληνικές εφημερίδες και οι Έλληνες να παρουσιάζονται από τον γερμανικό Τύπο ως τεμπέληδες που δεν μπορούν να πετύχουν τίποτα, δεν βοηθά κανέναν. Είναι λάθος αυτά τα στερεότυπα για τους Γερμανούς. Και ο Πρόεδρός σας, που στοχοποίησε τον Σόιμπλε, κατηγόρησε τον λάθος άνθρωπο. Ο Σόιμπλε είναι από τα ελάχιστα στελέχη σε αυτήν την κυβέρνηση που ενημερώνει την κοινή γνώμη για τις μεταρρυθμίσεις που έχει κάνει η Ελλάδα». Αυτό που χρειάζεται και από τις δύο πλευρές, είπε ο Οζντεμίρ, είναι «περισσότερη λογική και λιγότερο συναίσθημα».
Στην Ελλάδα, προς το παρόν αρκούμαστε στη δήλωση του Γιάννη Δημαρά: «Αν είχατε μελετήσει Γκέτε, για παράδειγμα, θα το ξέρατε. Στη Χώρα μου, οφείλετε το γεγονός ότι από άγριοι και απολίτιστοι Γότθοι μετατραπήκατε σε συντεταγμένο έθνος, μόνο που όπως φαίνεται η πρώτη σας ιδιότητα είναι γονιδιακή και δεν σας εγκαταλείπει.».
Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο Σπύρος Βλέτσας: «Θεωρούμενες σοβαρές εφημερίδες δημοσιεύουν στην πρώτη τους σελίδα φωτογραφίες της καγκελαρίου Μέρκελ σε γκριμάτσες που θυμίζουν δράκουλα, για να υπονοήσουν ότι ετοιμάζεται να κατασπαράξει τους Έλληνες. Ο συναγωνισμός για το ποιος θα κάνει την πιο εντυπωσιακή δήλωση εναντίον των Γερμανών, δεν έχει όρια και συχνά διολισθαίνει σε ρατσιστικά κηρύγματα, τα οποία βασίζονται στον πυρήνα της ναζιστικής ιδεολογίας, τη γονιδιακή κατάταξη των φυλών».
Αν αυτές οι διαπιστώσεις είναι ορθές, τότε είναι απόλυτη πολιτική προτεραιότητα για εκείνους και εκείνες που συνεχίζουν να πιστεύουν ότι είναι παιδιά του Διαφωτισμού, είτε στη φιλελεύθερη, είτε στη σοσιαλδημοκρατική εκδοχή του, τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη, να προσπαθήσουν να δομήσουν ένα νέο ευρωπαϊκό δήμο, βασισμένο στις αρχές της αλληλεγγύης και της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, σε αντίθεση με την εθνική περιχαράκωση και τον εθνικιστικό αυτισμό.
Παράλληλα, πρέπει καθημερινά να προσπαθούν να αποδομήσουν και να αποσαθρώσουν τα στερεότυπα και τους μύθους που περιγράψαμε. Γιατί μπορεί να «σας χάιδεψαν τ’ αυτιά, μ’ απέχουνε πολύ απ’ την αλήθεια», όπως τραγούδησε ο Διονύσης Σαββόπουλος

Ο Πέτρος Παπασαραντόπουλος είναι εκδότης - δημοσιογράφος.