Στα αλήθεια το λες ότι λυπάσαι

Μια από τις πιο κλισέ εκφράσεις που ακούω και διαβάζω τα τελευταία χρόνια είναι « δεν μπορώ να κοιμηθώ εύκολα, όταν γύρω μου βλέπω ανθρώπους να κοιμούνται σε παγκάκια και να τρώνε από τα σκουπίδια». Όπως, αρκετά δημοφιλή είναι πλέον τα ρεπορτάζ και τα αφιερώματα σε ηλικιωμένους, που ζούνε σε ακριτικά χωριά, που τα ξέχασε το κράτος ή σε οικογένειες που δεν μπορούν να πληρώσουν τη θέρμανση ή για ανθρώπους με αξιοπρέπεια, που ζούνε, είτε από το συσσίτιο της εκκλησίας, είτε χάρης στην αλληλεγγύη συγγενών και φίλων ή για αρρώστους και άτομα με αναπηρία ή κάποια σοβαρή χρόνια πάθηση, οι οποίοι δεν  έχουν πρόσβαση στην απαραίτητη περίθαλψη και φροντίδα. Αυτού του είδους οι επισημάνσεις έχουν καμιά φορά κι έναν οργισμένο τόνο, με κλασσικό έμμεσο ή άμεσο αποδέκτη, τους πολιτικούς που προκαλέσανε ή συνεισφέρανε στο μέγιστο, να δημιουργηθεί αυτή η κατάσταση. Ενώ, ειδικά τις μέρες των γιορτών αυξάνονται τα τηλεοπτικά σποτάκια που σχετίζονται με κάποιο πρόγραμμα υποστήριξης.

Οι άνθρωποι που έχουν την ανάγκη μας υπήρχαν πάντοτε γύρω μας. Δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά μετά την κρίση. Πολλαπλασιάστηκαν, ναι.  Δεν είναι αυτό το κυρίως ζητούμενο, διότι το ίδιο σκληρό είναι, είτε δεις σε μια μέρα δυο, είτε δέκα περαστικούς να ψάχνουν στα αποφάγια των άλλων. Αυτό, που αλλάζει είναι το ότι η συχνότητα του φαινομένου δεν σου επιτρέπει να επιστρέψεις τόσο εύκολα στην λήθη. Ζούμε σε ένα κράτος που ποτέ δεν παρείχε καμία ιδιαίτερη πρόνοια στις ευάλωτες κατηγορίες του πληθυσμού του. Η ζωή ήταν ανέκαθεν εξαιρετικά δύσκολη σε κάποια ακριτικά χωριά και κανένας δεν ασχολούνταν, πέρα ίσως από το πρόγραμμα «βοήθεια στο σπίτι», όπου οι λειτουργοί πραγματικά έχουν έναν πολλαπλό και δύσκολο ρόλο. Το, ότι στον τομέα της υγείας γινόταν μεγαλύτερες δαπάνες οφειλόταν καθαρά σε υπερτιμολογήσεις βασικών ειδών, που αγγίζανε μερικές φορές το 800%. Συσσίτια και έρανοι οργανώνονταν πάντα, αλλού με μικρή και αλλού με μεγαλύτερη προσέλευση. Και σίγουρα υπήρχαν και θα υπάρχουν συνάνθρωποι, που η μοίρα τους φέρθηκε ή θα τους φερθεί σκληρά. Όσο για τα σποτάκια, μάλλον παλιά τους δίναμε λιγότερη προσοχή.

Αυτό που άλλαξε είναι πως τους εκπρόσωπους της ίδιας ακριβώς κοινωνικής ομάδας πριν τους αντιμετωπίζαμε κυρίως ως ένα θλιβερό ντεκόρ, που χαλούσε την αισθητική μας. Τότε, που αυτοί οι άποροι ή ανήμποροι ήταν λίγοι και οι υπόλοιποι είχαμε την δυνατότητα να βοηθήσουμε αρκετά εύκολα, δεν κάναμε τίποτα ή κάναμε ελάχιστα σε σχέση με αυτά που θα μπορούσαμε. Ίσως, μας στενοχωρούσε λίγο, αλλά μόλις ο σερβιτόρος της συνοικιακής ταβέρνας γέμιζε ασφυκτικά το τραπέζι της παρέας μας με πιάτα, τα οποία ξέραμε πως δύσκολα θα καταφέρναμε να αδειάσουμε, ο πόνος μας εξαφανιζόταν. Πιο τυχερά, σε πολλές περιπτώσεις ήταν και ίσως ακόμα είναι, τα αδέσποτα ζωάκια, που πάλι εξαιτίας κάποιων ασυνείδητων εξ ημών, τριγυρνάνε απροστάτευτα, παρά αυτές οι «σκιές» που μας κάνουν να γυρίζουμε το κεφάλι από αμηχανία, από φόβο ή από αδιαφορία.

Αυτό λοιπόν που  στην πραγματικότητα μας προκαλεί θλίψη και οργή όταν βλέπουμε στην τηλεόραση και όχι τόσο όταν συναντάμε από κοντά τέτοιους ανθρώπους, δεν είναι η συμπόνια. Είναι ο φόβος. Ο φόβος, ότι μπορεί και εμείς να βρεθούμε στο παγκάκι της γειτονιάς και να μετατρέψουμε τον κοντινότερο κάδο σε χώρο αναζήτησης του καθημερινού άρτου. Είναι αγωνία που προκαλείται από το ρευστό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε. Και αν η κρίση μπορεί να μας κάνει καλύτερους ανθρώπους, αυτό είναι καλοδεχούμενο. Αλλά ας μην υποκρινόμαστε στους εαυτούς μας. Δεν γίναμε απέναντι σε αυτούς, απέναντι σε εμάς γίναμε πιο ευαίσθητοι. Στις καλές εποχές δεν τους απαντούσαμε και συχνά, όμως το που πηγαίνανε τα χρήματα που θα μπορούσαν να τους δώσουν ανάσες, δεν μας ενδιέφερε καθόλου. Και ας ήμασταν σίγουροι, ότι την ώρα που κάποιοι πεινάνε, παχυλά κονδύλια καταλήγουν σε ξεχειλωμένες τσέπες.

Έστω και έτσι είναι μια ευκαιρία να κατανοήσουμε πλέον πόσο σημαντική είναι η συμμετοχή και η κοινωνική ευθύνη, κάτι που παλιότερα ήταν πολύ θολό, επειδή κλασσικά ήμασταν (και πιθανότατα παραμένουμε) μια κοινωνία ατομιστών και ενός στενού κύκλου γνωριμιών, που εσωκλείει τους συγγενείς μας. Όμως το παράδειγμα των σημερινών δυσκολιών δείχνει πως, επειδή ακριβώς  οποιοσδήποτε μπορεί να βρεθεί σε πολύ άσχημη θέση, καλά είναι να γίνουμε λιγότερο απαθείς για τα κοινά και πιο πρόθυμοι να βοηθήσουμε σε κοινωνικά θέματα. Αν είχαμε κατανοήσει πόσο πιο ωραία θα ήταν η χώρα μας σε όλους τους τομείς της συλλογικής ζωής, απλά χάρης στο ενδιαφέρον όλων, δεν θα ωφελούνταν μόνο μερικές εκατοντάδες αστέγων αλλά όλοι μας. Και ίσως και να μην φτάναμε ποτέ ως εδώ.
Β.Τ.

Τι προέβλεπε το Μνημόνιο 2; (Το ποιά εφαρμόστηκαν τελικά και το πως, είναι γνωστά...)

1) Αποκρατικοποιήσεις και αξιοποίηση δημόσιας περιουσίας
2) Αυξήσεις 25% στα τιμολόγια του ΟΑΣΑ, του ΟΣΕ και της ΤΡΑΙΝΟΣΕ
3) Εξάλειψη φορολογικών απαλλαγών και προνομίων, μείωση φορ.συντελεστών
4) Αναθεώρηση αντικειμενικών αξιών
5) Ποινική δίωξη και δέσμευση κεφαλαίων/περιουσιακών στοιχείων για φορολ.οφειλές
6) Φορολ.έλεγχος φυσ.προσώπων υψηλού πλούτου και ελευθ.επαγγεματιών
7) Κλείσιμο 200 εφοριών
8)Πληρωμή με τραπ.εμβάσματα στις εφορίες για απελευθέρωση προσωπικού
9) Δημοσίευση στο διαδίκτυο της απόδοσης των εφοριών
10) Μονάδα οικ.επιθεωρητών για έλεγχο φοροεισπρακτόρων
11) Ετήσιος έλεγχος περιουσιακών στοιχείων τουλάχιστον 200 εφοριακών
12) Εκ περιτροπής μετακίνηση διευθυντών εφοριών
13) Σύστημα προστασίας πληροφοριοδοτών οι οποίοι αναφέρουν περιπτώσεις διαφθοράς
14) Αντικατάσταση Κώδικα Βιβλίων και Στοιχείων με απλούστερη νομοθεσία
15) Εκκαθάριση ληξιπρόθεσμων οφειλών που οφείλονται σε προμηθευτές από δημοσίους οργανισμούς
16) Μία πρόσληψη ανά 5 αποχωρήσεις
17) Μείωση των θέσεων στο δημόσιο κατά 150 χιλιάδες ανάμεσα στο τέλος του 2010 και το τέλος του 2015.
18) Η συνολική είσοδος στις επαγγελματικές σχολές (π.χ, στρατιωτικές και αστυνομικές ακαδημίες) ελαττώνεται
19) 15.000 χιλιάδες άτομα πλεονάζοντος προσωπικού μετατίθενται σε καθεστώς εργασιακής εφεδρείας εντός του 2012
20) Δημιουργία ηλεκτρονικής πλατφόρμας δημοσίων προμηθειών
21)Υ ιοθέτηση δεσμεύσεων Εμπιστευτικότητας στα Στατιστικά Στοιχεία
22) Ενοποίηση όλων των υφιστάμενων ταμείων, μείωση του συνολικού λειτουργικού και Μισθολογικού κόστους,(τουλάχιστον κατά 30%) στο νέο ενιαίο ταμείο
23) Μείωση στις ονομαστικές επικουρικές συντάξεις με σκοπό την εξάλειψη των ελλειμμάτων
24) Μηχανογραφικό σύστημα ατομικών λογαριασμών συνταξιοδότησης
25) Εντοπισμός των ταμείων στα οποία τα εφάπαξ ποσά που καταβλήθηκαν κατά τη συνταξιοδότηση δεν είναι εναρμονισμένα με τις εισφορές που καταβλήθηκαν, και αναπροσαρμογή των πληρωμών
26) Μείωση ενός δισεκατομμυρίου ευρώ στις εξωνοσοκομειακές φαρμακευτικές δαπάνες το 2012
27) Προώθηση της χρήσης γενόσημων φαρμάκων.
28) Μείωση του συνολικού περιθωρίου κέρδους των φαρμακείων σε κάτω από 15%
29) Μείωση περιθωρίων κέρδους των χονδρεμπόρων φαρμάκων σε κάτω του 5%
30) Τοποθετούνται εσωτερικοί ελεγκτές σε όλα τα νοσοκομεία
31) Οι ελάχιστοι μισθοί που ορίζονται από την εθνική γενική συλλογική σύμβαση εργασίας (ΕΓΣΣΕ) θα μειωθούν 22%
32) Για τους νέους (ηλικίας κάτω των 25), οι μισθοί που ορίζονται από την ΕΓΣΣΕ θα μειωθούν κατά 32%
33) Αναστέλλονται οι διατάξεις του νόμου και των συλλογικών συμβάσεων που προβλέπουν αυτόματες αυξήσεις μισθών, περιλαμβανομένων εκείνων περί ωριμάνσεων.
34) Καταργούνται οι όροι περί μονιμότητας (συμβάσεις ορισμένου χρόνου που ορίζεται ότι λήγουν σε κάποιο όριο ηλικίας ή στη συνταξιοδότηση) που περιλαμβάνονται σε νόμο ή σε συμβάσεις εργασίας.
35) Μειώση των κοινωνικών εισφορών στο ΙΚΑ κατά 5 ποσοστιαίες μονάδες
36) Κλείσιμο φορέων ειδικού σκοπού που ασχολούνται με κοινωνικές δαπάνες οι οποίες δεν αποτελούν προτεραιότητα (ΟΕΚ, ΟΕΕ)
37) Κατάργηση περιορισμών στην πρόσβαση και άσκηση επαγγελμάτων (ιδιώτες ιατροί και οδοντίατροι, κέντρα φυσιοθεραπείας, Λογιστές και φοροτεχνικοί, Μεσίτες ακινήτων, κλπ)
38) Δημοσίευση στην ιστοσελίδα κάθε επαγγελματικής οργάνωσης των παρακάτω πληροφοριών: ετήσιες λογιστικές καταστάσεις, αμοιβή των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου, ποσά των ισχυουσών εισφορών, στατιστικά και συνολικά δεδομένα σχετικά με τις επιβαλλόμενες κυρώσεις, παράπονα που έχουν κατατεθεί από καταναλωτές
39) Κατάργηση της ελάχιστης αμοιβής για τις παρεχόμενες υπηρεσίες ενεργειακού ελέγχου
40) Ορισμός προκαταβαλλόμενου ποσού για κάθε διαδικαστική ενέργεια ή παράσταση ενώπιον του δικαστηρίου
41) Ορισμός των εισφορών των δικηγόρων και των μηχανικών προς τις επαγγελματικές τους οργανώσεις. Οι εν λόγω εισφορές καταβάλλονται περιοδικά και δεν συνδέονται με τις τιμές που χρεώνονται από τα επαγγέλματα.
42) Καταργείται υποχρεωτική παρουσία δικηγόρου για την υπογραφή πράξεων ενώπιον συμβολαιογράφου για μία σειρά νομικών συναλλαγών
43) Αναθεώρηση και κωδικοποίηση του νομοθετικού πλαισίου για τις εξαγωγές
44) Άρση της απαίτησης δημοσίευσης εταιρικών στοιχείων σε εφημερίδες στην περίπτωση εταιριών με δικτυακό τόπο.
45) Οι έμποροι λιανικής να μπορούν να πωλούν συγκεκριμένες κατηγορίες προϊόντων όπως βρεφικές τροφές
46) Να απελευθερωθούν πλήρως τα ωράρια των πρατηρίων υγρών καυσίμων
47) Απλούστευση των περιβαλλοντικών και οικοδομικών αδειών και των αδειών λειτουργίας
48) Δημιουργία πλήρους κτηματολογικού μητρώου και κτηματολογικών γραφείων αποκλειστικής λειτουργίας σε όλη την επικράτεια έως το 2020.
49) Νομοθεσία προκειμένου να απλουστευθεί και να μειωθεί ο απαιτούμενος χρόνος για τις πολεοδομικές διαδικασίες
50) Επικαιροποίηση και κωδικοποίηση της νομοθεσίας για τα δάση, τις δασικές εκτάσεις και τα πάρκα.
51) Νομοθετικά μέτρα για τη διαχείριση των βιομηχανικών επικίνδυνων αποβλήτων
52) Απελευθέρωση ΚΤΕΛ με το κόστος των αδειών να μην υπερβαίνει το σχετικό διοικητικό κόστος
53) Άρση των εμποδίων εισόδου στην αγορά των ταξί (συγκεκριμένα, τους περιορισμούς στον αριθμό των αδειών και της τιμής των νέων αδειών)
54) Το τροχαίο υλικό που δεν χρησιμοποιεί/δεν χρειάζεται η ΤΡΑΙΝΟΣΕ θα πρέπει να μεταβιβαστεί σε φορέα που θα το μισθώνει υπό αγοραίες προϋποθέσεις μέσω διαγωνισμών
55) Ιδιωτικοποίηση της ΔΕΗ και της ΔΕΠΑ
56) Υλοποίηση του προγράμματος ανανεώσιμων πηγών ενέργειας "Ήλιος"
57) Διακοπή της αναλογικής αναμετάδοσης την 30ή Ιουνίου 2013
58) Διαγωνισμός για την εκχώρηση οριστικών δικαιωμάτων χρήσης για αναμετάδοση.
59) Εξωτερική αξιολόγηση των ιδρυμάτων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης
60) Επιτάχυνση της απονομής της δικαιοσύνης, εξαλείφοντας τις εκκρεμούσες δικαστικές υποθέσεις και διευκολύνοντας τους εξωδικαστικούς μηχανισμούς επίλυσης διαφορών.
61) Διαγραφή υποθέσεων σε αδράνεια από τα μητρώα των δικαστηρίων
62) Απαλλαγή των δικαστών από μη δικαστικές εργασίες, όπως η προσημείωση ακίνητης περιουσίας, η σύσταση και η λύση νομικών προσώπων και οι συναινετικές/εκούσιες αιτήσεις οικογενειακού δίκαιου
63) Επιβολή προθεσμιών για τις δικαστικές διαδικασίες, ιδίως για τις διαδικασίες ασφαλιστικών μέτρων και τις υποθέσεις αναγκαστικής είσπραξης χρεών και αφερεγγυότητας.

Πες την άποψη σου ακόμα και αν ξέρεις ότι κανένας δεν την δέχεται

Πολλές φορές, μετά από συζητήσεις με φίλους, γνωστούς και δικούς μου ανθρώπους, αναρωτιέμαι αν είναι τελικά πιο σημαντικό να είμαι ενημερωμένος  όσο γίνεται καλύτερα επάνω σε ένα θέμα, ώστε να στηρίξω την άποψη μου ή αν η γνώμη μου δεν πρέπει να ξεφεύγει πολύ από αυτό που πιστεύουν οι υπόλοιποι;

Και ενώ, με βάση τις αρχές και τις αξίες, με τις οποίες λίγο πολύ όλοι μεγαλώνουμε, η απάντηση μοιάζει αυτονόητη, στην πράξη είναι αρκετά δύσκολο να εμμείνεις σε μια άποψη που ακούγεται σαν παραφωνία μέσα σε μια ορχήστρα, η οποία παίζει έναν διαφορετικό σκοπό. Οι πιθανές λύσεις τότε είναι τρεις: Είτε δεν εκφράζεσαι, είτε συμφωνείς με την παρέα, είτε προσπαθείς να πεις αυτό που θες με έναν πολύ πολύ ήπιο τρόπο, δείχνοντας ότι κατανοείς και την αντίθετη αντίληψη. Γεγονός που αποδεικνύει ότι ο διάλογος προϋποθέτει λεπτές κοινωνικές δεξιότητες, τις οποίες αν δεν τις έχεις, πιθανότατα καταφεύγεις στις δυο πρώτες επιλογές ή καταλήγεις στην παρεξήγηση και την δυσμένεια του περίγυρου σου.

Οι δεξιότητες αυτές είναι στην ουσία κάποιες αρχές που πρέπει να τηρούνται από όλους μέσα σε μια παρέα. Δυστυχώς, όμως αυτό συμβαίνει σπάνια. Είναι δύσκολο να  μπορείς να ελευθερώνεις τον εαυτό σου από πάγιες σκέψεις  και να μένεις πάντα δεκτικός σε νέες απόψεις. Όπως και να είσαι απαλλαγμένος από τον ζήλο να αποδείξεις ότι έχεις δίκαιο. Ο διάλογος απαιτεί ευελιξία. Πρέπει να νιώθεις σεβασμό για τη γνώμη του άλλου πριν διατυπωθεί και να την αξιολογείς ανάλογα με την ορθότητά της και όχι με το ποιος την εκφέρει. Σκοπός της συζήτησης είναι να προσφέρει ο καθένας μια άποψη διαφορετική και να βοηθήσει τον άλλο να δει τα πράγματα πιο σφαιρικά. Για αυτό πρέπει να έχουμε διάθεση να πειστούμε, όχι μόνο να πείσουμε. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί εφόσον απομακρύνουμε από τη σκέψη μας κάθε άλλο κίνητρο (συμπάθεια, αντιπάθεια, εγωισμό, όφελος προσωπικό, κολακεία κ.λπ.)  και καταφέρνουμε να διατηρούμε την ηρεμία μας όταν προελαύνουν θέσεις αντίθετες προς τις δικές μας, οι οποίες φαίνονται στους άλλους πιο σωστές.

Δυστυχώς, δεν είναι διαθέσιμα και πολλά παραδείγματα από τη δημόσια ζωή, όπου οι συμμετέχοντες σε μια σοβαρή πολιτική συζήτηση λειτουργούν κατά τον προαναφερόμενο τρόπο. Το πρότυπο που μας παρέχεται απλόχερα είναι διανθισμένο από ανταλλαγές προσβολών, έλλειψη αλληλοσεβασμού, ειρωνεία,  προσωπικούς χαρακτηρισμούς, συνθηματικό λόγο και πιασάρικα σλόγκαν που πρέπει πάση θυσία  να μείνουν στην συνείδηση του ακροατηρίου. Για αυτό και συχνά απομονώνονται από τις τηλεοπτικές συζητήσεις κάποιες προτάσεις και παραμένουν γραμμένες σαν υπότιτλοι στο κάτω μέρος της οθόνης.

 Όλα αυτά, απαιτούν ή προϋποθέτουν ένα κοινό τεμπέλικο, που ψάχνει για μασημένη τροφή και προσπαθεί  με όσο γίνεται πιο εύκολο τρόπο να δώσει απαντήσεις στα σοβαρά προβλήματα που το ταλαιπωρούν. Και ίσως, αυτός είναι ένας λόγος που δεν υπάρχει στις μέρες μας μεγάλη ποικιλία θεωριών, επάνω σε πολύπλοκα ζητήματα όπως είναι και η οικονομική κρίση που μαστίζει την Ελλάδα τα τελευταία χρόνια. Παρόλα αυτά, όλοι παίρνουμε θέση, αν και στην ουσία αναπαράγουμε δυο τρεις κυρίαρχες αντιλήψεις.

Εννοείται, λοιπόν ότι σε μεγάλο βαθμό οι ιδέες μας οριοθετούνται από τα ΜΜΕ και κινούνται μέσα σε ένα πλαίσιο. Αυτό στο οποίο είμαστε μαντρωμένοι. Και αυτό ισχύει για μια αλυσίδα από ζητήματα. Ξεκινώντας από τα πιο βασικά. Υπάρχουν ένα σωρό ψέματα που αν τα αμφισβητήσεις, θα θεωρηθείς από γραφικός ως και ανόητος. Ένα τέτοιο ψέμα είναι, ας πούμε, ότι η κατάληψη ή το κλείσιμο ενός δρόμου είναι ένα ηθικά ανεκτό μέσο διεκδίκησης. Ένα άλλο παραμύθι είναι, ότι ένας πολιτικός πρέπει  οπωσδήποτε να είναι ευφυής και ένας πρωθυπουργός «χαρισματικός». Απείρως πιο σημαντικά είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν οι θεσμοί, η εργατικότητα, η τιμιότητα και οι συνεργάτες. Ή πως υπάρχουν αστυνομικά μέτρα που μπορούν να εγγυηθούν σε ικανοποιητικό βαθμό τη δημόσια ασφάλεια. Η δημόσια ασφάλεια είναι εγγυημένη μόνο όταν δεν την επιβουλεύεται κανένας. Ή ακόμα, πως η πατρίδα μας είναι ένας μοναδικός επίγειος παράδεισος. Κάθε πατρίδα είναι παράδεισος. Και υπάρχουν και πολλά ακόμα πιο σοβαρά, που αφορούν την ιστορία μας και την υπόσταση μας σαν λαός, τα οποία ως αντιλήψεις μοιάζουν αλλόκοτα για άλλες κοινωνίες που έχουν σφυρηλατηθεί με πολύ διαφορετικά βιώματα.

  Οι άνθρωποι λειτουργούν με την αίσθηση πως υπάρχει μόνο ότι γνωρίζουν και πέρα από αυτό δεν υπάρχει τίποτα άλλο. Τι γίνεται όμως όταν τυγχάνει ως άτομα να ξεφεύγουμε από αυτό το πλαίσιο, επειδή μας δόθηκε η ευκαιρία να βρεθούμε σε κοινωνίες, όπου οι άνθρωποι μεγαλώνουν και ζουν σε άλλη πραγματικότητα; Τι γίνεται όταν κάποιος είναι σίγουρος πως τα πράγματα δεν είναι έτσι όπως επιμένουν να λένε, ότι είναι, οι άνθρωποι γύρω του;

Νομίζω, είναι πιο εύκολο να ξανασκεφτεί αυτό το άτομο μήπως κάνει λάθος, παρότι εκείνη τη στιγμή βλέπει καθαρά πως ο απέναντι του, δεν έτυχε να έχει ανάλογα βιώματα. Και τελικά, είναι πιο πιθανό να μην μιλήσει. Διότι, ο κίνδυνος να παρεξηγηθεί είναι μεγάλος. Πως, δηλαδή μπορεί να εξηγήσει κανείς σε έναν μέσο Έλληνα, ότι είναι άκυρο να υποστηρίζει πως οι Άγγλοι, οι Ιταλοί, οι Γερμανοί, οι Γάλλοι ή και ίσως οποιοσδήποτε ευρωπαϊκός λαός δεν έχουν αξιόλογο πολιτισμό και πως οι λόγοι που το πιστεύει αυτό είναι η άγνοια του για τους άλλους, ο ορισμός που δίνει στην λέξη «πολιτισμός» και η ανάγκη  το δικό του σύνολο να φαίνεται το καλύτερο; Αν βρεθεί κάποιος αντιμέτωπος με αυτόν τον προβληματισμό, ακόμα και αν οι εγκυκλοπαιδικές του γνώσεις θα μπορούσαν να του δώσουν πολλά επιχειρήματα για να προσπαθήσει να μεταπείσει τους συνομιλητές του, θα ήταν μάλλον μάταιο. Άρα, λοιπόν πιθανότατα θα προτιμήσει να σωπάσει.

Κατά αυτόν τον τρόπο επιτυγχάνεται μια ευρεία συναίνεση σε βασικά ζητήματα, στοιχείο απαραίτητο για να διατηρήσει την συνοχή της μια κοινωνία. Μερικές φορές, μια τέτοια ομοφωνία παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις καθώς αποκτά ισοπεδωτικό χαρακτήρα. Αν λοιπόν όλοι συμφωνήσουμε πως ο πολιτισμός μας είναι ανυπέρβλητος, τότε εύκολα θα προχωρήσουμε και στην σιωπηρή παραδοχή πως μπορούμε να πάρουμε μια βαθειά ανάσα στασιμότητας. Αν όλοι αποδώσουμε την δεινή οικονομική κατάσταση της χώρας μας στις διαθέσεις κάποιων ξένων «κατακτητών», τότε ίσως να μην μπούμε καν στον κόπο να βρούμε ένα υγιές οικονομικό μοντέλο, πάνω στο οποίο θα στηριχθεί η χώρα μας, που δεν είχε ποτέ κανένα μοντέλο. Αν όλοι απαξιώνουμε την πολιτική, τότε προφανώς θα διευκολύνουμε όσους ασχολούνται μαζί της καθαρά για προσωπικό όφελος.  Η συναίνεση συνεπώς  δεν είναι πάντα υγιές στοιχείο.

Οι συζητήσεις, ειδικά, ΠΡΕΠΕΙ να διακρίνονται από πολυφωνία και να ενθαρρύνεται η πολυφωνία. Οι σημερινοί Έλληνες, υπό την επίδραση του πνεύματος της ανατολής, σε συνδυασμό με το χαμηλό μορφωτικό επίπεδο, έχουμε αναπτύξει ένα πνεύμα μονολόγου και αυθεντίας που εξαλείφει κάθε προσπάθεια γόνιμου και ποιοτικού διαλόγου. Οι παράλληλοι μονόλογοι δεν είναι πολυφωνία. Στις περισσότερες συζητήσεις, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εξαιρέσεις, επικρατεί η οξύτητα, η αυτοεπίδειξη και η προκατάληψη.

Η σημασία ενός καλού διαλόγου είναι μείζονος σημασίας και έχει επίδραση στις πράξεις και τις δραστηριότητες των ανθρώπων και των κοινωνιών τους. Ο εποικοδομητικός διάλογος μπορεί να βοηθήσει στη λύση πολύπλοκων προβλημάτων, να διαφωτίσει σκοτεινές υποθέσεις, και να διευκρινίσει παρανοήσεις και παρεξηγήσεις. Είναι η βάση για έναν δημιουργικό πνευματικό και κοινωνικό βίο και αναπόσπαστο στοιχείο του δημοκρατικού πολιτεύματος. Αφυπνίζει πνεύματα και κάνει τα μυαλά να σκέφτονται πιο δημιουργικά και με μεγαλύτερη ωριμότητα.

Αν λοιπόν κάτι πρέπει επειγόντως να αλλάξει σήμερα στην Ελλάδα, αυτό είναι η κουλτούρα του διαλόγου και η σιγουριά μας για όσα πιστεύουμε.  Πρέπει να πάψουμε να θεωρούμε τα δικά μας πιστεύω ως δεδομένα και να είμαστε αποφασισμένοι να πούμε πράγματα που έρχονται σε σύγκρουση με την κοσμοθεωρία των άλλων.  Σε περιόδους κρίσεων δυο τινά συμβαίνουν: είτε η κοινωνία κουλουριάζεται και συρρικνώνεται, επιδεικνύοντας τρομερή εσωστρέφεια και φόβο, όπως και συμβαίνει σε πολλά επίπεδα σήμερα στην χώρα μας. Ή απλώνεται, ανοίγει διάπλατα, αναστοχάζεται, κοιτά πίσω, μπροστά, δεξιά  και αριστερά και προσπαθεί να αυτοθεραπευθεί.

Αν πάλι πιστεύει το χ ή ψ άτομο ότι τελικά δε θα αλλάξει και τίποτα με το να πει αυτό που νομίζει για την κατάσταση στους φίλους του, σε μια ασήμαντη για το σύμπαν, κουβέντα, αντίθετα μπορεί και να τον δούνε στραβά, τότε ή σωπαίνει ή τουλάχιστον βρίσκει έναν χώρο στο απέραντο διαδίκτυο και τον χρησιμοποιεί σαν προσωπικό ημερολόγιο…

Β.Τ.

Η απατηλή λάμψη της ψευδοεπιστήμης

 του Αριστείδη Χατζή

Οι τρεις κυρίες που κάθονταν ακριβώς από πίσω μου στο θέατρο συζητούσαν στο διάλειμμα για τον συγγραφέα. Το έργο ήταν ο Θείος Βάνιας και ο συγγραφέας ο Άντον Τσέχωφ, ο οποίος, σύμφωνα με τη μία από τις κυρίες που φαινόταν να ξέρει πολλά, ήταν δημόσιος υπάλληλος. Η ίδια κυρία, με αφορμή τις γνώσεις της για τα επαγγελματικά του Τσέχωφ, συνέχισε να εντυπωσιάζει τις φίλες της κάνοντας μια σύντομη ανάλυση της σχέσης της τέχνης με την εργασία στο δημόσιο. Ο Τσέχωφ, όπως και οι υπόλοιποι λογοτέχνες-δημόσιοι υπάλληλοι, διοχέτευε στο έργο του την ανεκμετάλλευτη δημιουργικότητά του. Βέβαια, στην πραγματικότητα, ο Τσέχωφ ήταν γιατρός και αρκετά ευκατάστατος γαιοκτήμονας ώστε να προσφέρει δωρεάν τις υπηρεσίες του σε πολλές περιπτώσεις. Το πρόβλημα δεν είναι ότι η κυρία στην πίσω σειρά δεν το γνώριζε, το πρόβλημα είναι ότι κατασκεύασε μία ολόκληρη θεωρία για την ιστορία της λογοτεχνίας βασισμένη στις ελλιπείς της γνώσεις που όμως διέδιδε με μεγάλη αυτοπεποίθηση.

Στην περίφημη σκηνή του Νευρικού Εραστή (Annie Hall) του Γούντυ Άλλεν, ο πρωταγωνιστής (ο ίδιος ο Άλλεν) περιμένει σε μια μεγάλη ουρά μπροστά σε ένα κινηματογράφο μαζί με τη φίλη του (Νταϊάν Κίτον) και εκνευρίζεται καθώς αναγκάζεται να ακούει τις μπουρδολογίες για τον Φελίνι και τον Μπέκετ ενός τύπου που στέκεται ακριβώς από πίσω του στην ουρά: «Θα πάθω εγκεφαλικό!» λέει στην Κίτον. Ο τύπος όμως συνεχίζει τις μπαρουφο-αναλύσεις του για τον Μάρσαλ ΜακΛούαν μέχρι που ο Γούντυ αγανακτισμένος στρέφεται προς την κάμερα για να αναρωτηθεί τι θα πρέπει να κάνει όταν είναι αναγκασμένος να ανέχεται τις βλακείες κάποιου σε παρόμοιες περιστάσεις. Ο άλλος διαμαρτύρεται έντονα λέγοντας ότι έχει δικαίωμα να διατυπώνει την άποψή του και στο κάτω-κάτω διδάσκει ένα σχετικό μάθημα στο Πανεπιστήμιο Columbia και γνωρίζει πολύ καλά το έργο του ΜακΛούαν! «Α, ναι;» απαντάει ο Γούντυ, «ωραία, γιατί τυχαίνει να έχω εδώ τον ίδιο τον ΜακΛούαν!» Φυσικά εμφανίζεται ο ΜακΛούαν στην οθόνη και εξευτελίζει τον τύπο: «Δεν έχεις ιδέα για το έργο μου! Είναι εντυπωσιακό και μόνο το γεγονός ότι σε προσέλαβαν να διδάξεις οτιδήποτε..». Ο Γούντυ ξαναστρέφεται στην κάμερα και μονολογεί: «Μακάρι και η πραγματική ζωή να ήταν έτσι..»

Όμως η πραγματική ζωή δεν είναι έτσι. Ο Τσέχωφ δεν εμφανίστηκε στην κεντρική αίθουσα του Εθνικού Θεάτρου και η κυρία στην πίσω σειρά συνέχισε τη γεμάτη ανακρίβειες ανάλυσή της απολαμβάνοντας τον ανυπόκριτο θαυμασμό των άλλων κυριών που μάλλον αποστήθιζαν τη διάλεξη για να την μεταφέρουν στο δικό τους περιβάλλον με το ανάλογο τελετουργικό ύφος εγκυρότητας.

Όλοι κάνουμε λάθη και ο συγγραφέας αυτού του κειμένου έχει σίγουρα το μερίδιό του στα σφάλματα. Υποθέτω ότι θα συνεχίζω να κάνω λάθη και ελπίζω ότι θα βρίσκεται πάντα κάποιος ή κάποια να μου τα επισημαίνει.

Όμως το πρόβλημα δεν είναι το απλό λάθος που οποιοσδήποτε μπορεί να κάνει αλλά το σοβαρό σφάλμα που μπορεί να διαπράξει εξαιτίας μιας ψευδοεπιστημονικής πλάνης. Είναι απαράδεκτο το 2011, στη δεύτερη δεκαετία του 21ου αιώνα να είναι τόσο δημοφιλείς στην Ελλάδα απόψεις που ταιριάζουν στο μεσαίωνα. Είναι αδιανόητο να περιτριγυρίζεσαι από θρησκείες και κινήματα που δεν τις έχει αγγίξει ο διαφωτισμός. Είναι σουρεαλιστικό να ακούς θεωρίες συνομωσίας που είναι τόσο ευφάνταστες και ταυτολογικές όσο λίγες ταινίες επιστημονικής φαντασίας. Είναι ανατριχιαστικό να ακούς νέους ανθρώπους να απορρίπτουν την επιστήμη και να υπερασπίζονται τον τσαρλατανισμό. Είναι τραγικό να βλέπεις πόσο αδύναμη είναι πολλές φορές η γνώση απέναντι στην αυτοπεποίθηση της κτηνώδους άγνοιας.

Όποια ώρα κι αν ανοίξεις την τηλεόραση, όπου κι αν ψάξεις στο internet, όποια εφημερίδα κι αν διαβάσεις, θα πέσεις πάνω στους έμπορους της άγνοιας. Σε εκείνους δηλαδή που επιβιώνουν και ενίοτε πλουτίζουν, εκμεταλλευόμενοι την άγνοια αυτών που τους εμπιστεύονται και βασιζόμενοι στις ελλιπείς γνώσεις που έχουν οι περισσότεροι για διάφορα ζητήματα (ιστορία, διεθνής πολιτική, οικονομικά, κλπ.). Καθώς είναι αρκετά δύσκολο να επενδύσει κάποιος στη συγκέντρωση των απαραίτητων πληροφοριών και να επιλέξει τις αξιόπιστες πηγές, γιατί δεν διαθέτει το χρόνο και τα απαραίτητα εργαλεία για να το κάνει, αναζητά κάτι απλό και εύπεπτο. Κάτι που να τον κάνει να αισθάνεται ειδήμων και έξυπνος με την ελάχιστη δυνατή προσπάθεια και το μικρότερο κόστος. Επιπλέον είναι παρηγορητικό να διαβάζεις θεωρίες συνωμοσίας, με καλούς, κακούς, ισχυρούς, αδύνατους, αδικημένους και δολοπλόκους. Η γοητεία αυτών των αφηγήσεων έγκειται στην απλοϊκότητά τους όσον αφορά στη δόμηση ενός κόσμου που μπορεί να κατανοηθεί από όσους δεν μπορούν να αντιληφθούν ή να ανεχθούν την πολυπλοκότητα.

Δόξα τω θεώ υπάρχουν αρκετοί επιτήδειοι που κάνουν ακριβώς αυτό: πουλάνε την επίφαση της γνώσης και ζουν εκμεταλλευόμενοι την άγνοια. Αντί να σπουδάσεις ιστορία για 4-5 χρόνια και να διαβάσεις 100-150 εγχειρίδια για να αποκτήσεις τις βασικές απλώς γνώσεις σε ένα τεράστιο αντικείμενο, βλέπεις το Zeitgeist και τα μαθαίνεις όλα αυτά σε λίγα λεπτά – ανήκεις μάλιστα σε μια «επίλεκτη» ομάδα ανθρώπων που γνωρίζουν πολύ περισσότερα από τους υπόλοιπους που μελετάνε τη «συμβατική ιστορία» («οι βλάκες!») χάνοντας τον χρόνο τους.

Αντί να καθίσεις να μελετήσεις οικονομικά (ένα πολύ δύσκολο και τεχνικό αντικείμενο), βλέπεις την ταινία του Michael Moore ή ένα κλιπάκι της συμφοράς στο internet και έχεις καταλάβει πώς λειτουργεί ο παγκόσμιος καπιταλισμός, ποιος κατευθύνει την παγκοσμιοποίηση και ποιος παγίδεψε την Ελλάδα στο σατανικό σχέδιο του μνημονίου. Αντί να αντιμετωπίσεις τα πραγματικά προβλήματα με αποτελεσματικά μέσα αναζητάς τον Dr. Evil.

Δυστυχώς ή ευτυχώς για την κατάκτηση της γνώσης υπάρχει ένας μόνο δρόμος, κι αυτός είναι ο δύσκολος δρόμος που προσφέρει η επιστήμη. Οποιαδήποτε άλλη προσπάθεια να κατανοήσεις τον κόσμο με άλλα εργαλεία είναι το αντίστοιχο του να προσπαθήσεις να μάθεις αστρονομία διαβάζοντας το ωροσκόπιο στην εφημερίδα.

Όμως η άγνοια δεν είναι προνόμιο αυτών που δεν είχαν την τύχη να συναντηθούν με την επιστήμη, ούτε η γνώση συνδέεται απαραίτητα με τα τυπικά πτυχία αλλά περισσότερο με την ουσιαστική ικανότητα να διακρίνεις τους έγκυρους τρόπους απόκτησης της γνώσης. Η ικανότητα αυτή όμως αποκτάται μετά από χρονοβόρα και ιδιαίτερα απαιτητική επένδυση σε ανθρώπινο κεφάλαιο.

Η ψευδαίσθηση της γνώσης δεν περιορίζεται στο πνευματικό προλεταριάτο. Πρόσφατα διάβασα τρία διαφορετικά κείμενα καθηγητών Νομικής για την οικονομική κρίση. Οι τρεις αυτοί συγγραφείς είναι καλοί νομικοί, διακεκριμένοι στον τομέα τους και με πολλά χρόνια σπουδών. Όμως αποφάσισαν να ασχοληθούν με ένα οικονομικό φαινόμενο και να ασκήσουν κριτική στην οικονομική πολιτική της κυβέρνησης (καθόλα θεμιτό καθώς η πολιτική αυτή σηκώνει πολλή κριτική). Όμως διαβάζοντας τις αναλύσεις και τα επιχειρήματά τους, ακόμα και ένας πρωτοετής φοιτητής οικονομικού τμήματος θα εντόπιζε με μεγάλη ευκολία τα λάθη και τις ανακολουθίες. Γιατί όμως ένας σοβαρός επιστήμονας να ασχοληθεί με κάτι που δεν γνωρίζει ή μάλλον γιατί να νομίζει ότι γνωρίζει κάτι για το οποίο δεν έχει προφανώς ιδέα; Στη θεωρία του δικαίου το φαινόμενο αυτό ονομάζεται νομικός φορμαλισμός: η ψευδαίσθηση που έχουν πολλοί νομικοί ότι σε όλα τα ερωτήματα αρκούν για την απάντηση τα αναλυτικά εργαλεία και οι έννοιες της νομικής επιστήμης – οι άλλες επιστήμες είναι περιττές.

Ο νομικός φορμαλισμός δεν περιορίζεται στην άγνοια των οικονομικών. Εκτός από τους νομικούς που εκφράζουν μερκαντιλιστικές απόψεις του 16ου αιώνα στα άρθρα τους, έχουμε και τους νομικούς που ασχολούνται με τη φύση του γενετικού υλικού (είναι «πράγμα» ή «στοιχείο της προσωπικότητας») θεωρώντας απόλυτα φυσικό να μην κάνουν καμία αναφορά σε θεωρίες βιοηθικής και κυρίως τους νομικούς που ασχολούνται με τη ρύθμιση μιας κοινωνίας που δεν γνωρίζουν, γιατί δεν θεωρούν απαραίτητο να χρησιμοποιήσουν τα εργαλεία των εμπειρικών κοινωνικών επιστημών για να την κατανοήσουν. Φυσικά δεν είναι μόνο νομικοί αυτοί που διακρίνονται για την επίδειξη της αυτάρεσκης ημιμάθειάς τους αλλά και πολλοί άλλοι. Η καλή γνώση μιας επιστήμης δεν σου δίνει αυτόματα την αυθεντία και σε όλες τις άλλες.

Το πρόβλημα με τους διανοούμενους (με και χωρίς εισαγωγικά) που εκφράζουν δημόσια τις απόψεις τους είναι ότι δεν υπάρχει ένας εύκολος τρόπος να ελέγξει το κοινό την ποιότητά τους. Μπορούν να λένε ό,τι θέλουν. Από τον Michael Moore, τον Max Keiser, το Zeitgeist και τη Naomi Klein μέχρι τους εγχώριους μεταπράτες των θεωριών συνωμοσίας, τους αμόρφωτους δημοσιογράφους και τους διανοούμενους της συμφοράς, οι διαφορές είναι ελάχιστες. Η ομοιότητα όμως είναι μία και σημαντική: θα προωθήσουν τη δική τους ατζέντα σπεκουλάροντας στη δική μας άγνοια. Σε μια ελεύθερη κοινωνία δεν υπάρχει κανένας άλλος τρόπος να τους εμποδίσουμε παρά μόνο η περισσότερη γνώση, η ευρύτερη πληροφόρηση και φυσικά η επιστήμη – το καλύτερο όπλο απέναντι στην πλάνη.


Ο Αριστείδης Χατζής είναι Επίκουρος Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης του Πανεπιστημίου Αθηνών. Θα διαβάσει με ενδιαφέρον τα σχόλιά σας που θα στείλετε εδώ. Μπορείτε να επισκεφτείτε την ιστοσελίδα του για περισσότερα. Τη σκηνή από το Νευρικό Εραστή θα τη βρείτε εδώ. Περισσότερα και πολύ ενδιαφέροντα για το θέμα θα διαβάσετε στο εξαιρετικό άρθρο του Michael Shermer στο Scientific American και ειδικά για το Zeitgeist σ’ αυτό το κείμενο από το Skeptic Magazine. Στο Skeptic Magazine γράφουν μερικοί από τους μεγαλύτερες επιστήμονες διεθνώς με σκοπό να απαξιώνουν τις εκάστοτε ψευδοεπιστημονικές αντιλήψεις. Τέλος, αρκετοί έλληνες νομικοί γνωρίζουν πολύ καλά οικονομικά. Σας συστήνω ενδεικτικά τα κείμενα των Πέτρου Γέμτου, Παναγιώτη Γκλαβίνη, Γιώργου Δελλή και Ιωάννη Ληξουριώτη.